پاافزار یکی از قدیمیترین نیازهای بشر بوده؛ چیزی که از همان ابتدای شکلگیری اجتماعات انسانی وجود داشته است. اما شکل آن در هر اقلیم و هر دوره، متفاوت بوده.
در ایران، این تنوع بهخاطر گستردگی اقلیم بسیار زیاد بوده است: از سرمای کوهستان تا گرمای جنوب، هر منطقه پاافزار خودش را داشت.
چارق؛ کفش کار و زمستان
چارق (یا چاروق) از چرم ضخیم یکتکه ساخته میشد. شکلی کیسهای داشت، دور دهانهاش با تسمهی چرمی جمع و به دور پا محکم میشد، و نوکش رو به بالا بود.
این کفش از دیرباز پاافزار دهقانان و چوپانان بود. دلیلش هم روشن است: چرم ضخیم یکتکه در برابر سنگ و خار مقاومت میکرد و آب کمتر نفوذ میکرد.
چارق معمولاً کفش زمستان بود.
گیوه؛ کفش تابستان
در تابستان، ماجرا فرق میکرد. مردم سراغ گیوه میرفتند — کفشی با رویهی بافتهشده از نخ پنبه که خنک بود و اجازهی تهویه میداد.
الگوی رایج در بسیاری از شهرها این بود: زمستان چارق، تابستان گیوه.
گیوه انواع مختلفی داشت: آجیده، ملکی، کرمانشاهی، شهری، سینهجونی و چند نوع دیگر. و نکتهی جالب اینکه لنگهی چپ و راست نداشتند.
نعلین؛ کفش اهل علم
نعلین کفشی بود بدون پشت پاشنه، معمولاً از چرم زرد، با نوکی کمی برگشته. این نوع پاافزار بیشتر به پای علما، طلاب و اهل عمامه دیده میشد.
اگر دقت کنی، نعلین از نظر ساختار به دمپایی امروزی نزدیک است: پشت باز، سبک، و راحت برای درآوردن — که در فرهنگی که مدام کفش را برای ورود به خانه و مسجد درمیآورند، ویژگی مهمی بود.
دورهی زندیه و قاجار؛ کفش ساغری
در دورهی زندیه — همان دورهای که کریمخان شیراز را پایتخت کرد و بازار وکیل ساخته شد — کفش ساغری رواج داشت.
این کفشها از چرم ساغری ساخته میشدند، نوکهایی عقابیشکل و برگشته داشتند و پاشنهشان بلند، نازک و مخروطی بود.
در دورهی قاجار هم همین سبک ادامه یافت. کفش مردان بیشتر شبیه نعلین و دمپایی بود. کفش شاهزادهها فرم دیگری داشت: دستکدار، بهطوری که روی پا و ساق را میپوشاند.
نقطهی چرخش؛ ورود کفش اروپایی
اتفاق اصلی از اواخر قرن سیزدهم هجری آغاز شد. سفرهای متعدد ناصرالدینشاه و ارتباط بیشتر ایران با اروپا باعث شد مُد وارداتی کمکم وارد شود.
بعد از انقلاب مشروطه، گروهی از مردان به خارج سفر کردند و پوشش اروپایی — کت و شلوار، پاپیون، کراوات — رواج پیدا کرد.
اما ضربهی نهایی در مهر ۱۳۰۷ بود؛ وقتی کابینه مقرر کرد همهی مردان ایرانی بهطور یکدست و به سبک غربی لباس بپوشند.
از آن نقطه، گیوه و ملکی و نعلین و چارق و ارسیهای چرمی، جای خود را به کفشهای چرمی پاشنهدار و بندی اروپایی دادند.
دمپایی امروز از کجا آمد؟
دمپایی به شکل امروزی — با زیرهی پلیمری و رویهی پلاستیکی یا پارچهای — محصول قرن بیستم و صنعتی شدن تولید است.
اما اگر به منطقش نگاه کنی، ادامهی همان نعلین است: پشت باز، سبک، راحت برای درآوردن.
در فرهنگ ایرانی که کفش را دم در خانه درمیآوریم، برای وضو میکنیم، و در تابستان دنبال خنکی هستیم، این فرم همیشه جواب داده است. فقط جنس عوض شده — از چرم و نخ پنبه به پییو و ایوا.
چه چیزی عوض شد و چه چیزی نشد
عوض شد: مواد اولیه. چرم دستدوز و نخ بافتهشده، جای خود را به پلیمرهای صنعتی داد. تولید از کارگاه خانگی به کارخانه رفت. سایزبندی استاندارد شد و لنگهی چپ و راست پیدا کرد.
عوض نشد: نیاز اصلی. هنوز در تابستان دنبال پاافزار سبک و خنک هستیم. هنوز کفشی میخواهیم که راحت دربیاید. هنوز مهم است که پا در پیادهروی طولانی خسته نشود.
همان چیزی که گیوهباف آباده صد سال پیش دنبالش بود، امروز در انتخاب زیرهی مناسب دنبالش هستیم.
بازار وکیل؛ جایی که این تاریخ هنوز جریان دارد
بازار وکیل شیراز در دورهی زندیه ساخته شد — همان دورهای که کفش ساغری رواج داشت و شیراز بازار گیوهفروشان خودش را داشت.
بیش از دو قرن گذشته و هنوز در همین بازار کفش و کیف خرید و فروش میشود. اجناس عوض شدهاند، ولی کار همان است.
فروشگاه ما هم در همین اردوبازار، متصل به بازار وکیل است. انواع صندل و دمپایی زنانه، مردانه و بچگانه با سایزبندی کامل.
مدلها و قیمت روز: tintarashoes.ir
فروشگاه تینتارا (کفش عباسیان) شیراز، خیابان لطفعلیخان زند، اردوبازار — متصل به بازار وکیل همهروزه ۸ صبح تا ۸ شب — تلفن ۰۷۱۳۲۲۴۲۰۳۳
جمعبندی
پاافزار ایرانی از چارق چرمی و گیوهی بافتهشده شروع شد، از نعلین و کفش ساغری گذشت، و با ورود مُد اروپایی در دورهی پهلوی شکل امروزی را گرفت.
دمپایی امروز، با همهی تفاوتش در جنس و روش تولید، ادامهی همان منطق قدیمی است: پاافزاری سبک، خنک و راحت برای اقلیمی گرم.
.jpg)
.jpg)
